केन्द्रीय संस्करण

बर्माका शरणार्थी सरह नेपालीलाई नागरिकता दिलाउने राजदूत बराल

person explore access_timeभदौ ३१, २०७७ chat_bubble_outline1

विसं २०३५ जेठ ३१ मा तत्कालीन प्रहरी महानिरीक्षक (आईजीपी) खड्गजित बरालले प्रहरी सेवाबाट अवकाश पाउनुभयो । करिब २२ वर्षे फौजी जागिरबाट फुर्सद भएपछि उहाँ चारधाम यात्रामा जानुभयो । यात्राकै क्रममा एक दिन उहाँलाई काठमाडौंस्थित निवासबाट छोराको फोन आयो ‘हार्दिक बधाई छ, हजुर । हजुरलाई बर्माका लागि आवासीय नेपाली राजदूतमा नियुक्त गरिएको छ । तुरून्त सम्पर्क गर्नू भनेको छ ।’ 

यो सुनेर उहाँ अचम्मित हुनुभयो । पूर्वआईजीपी ज्ञानबहादुर याकथुम्बाबाहेक अन्य कोही पनि अवकाश प्राप्त प्रहरी प्रमुखलाई नेपाली राजदूतमा नियुक्त गरिएको थिएन । अद्यपर्यन्त नेपाल प्रहरीको इतिहासमा याकथुम्बा र बरालबाहेक अन्य कोही पनि पूर्व प्रहरीलाई राजदूतमा नियुक्त गरिएको छैन । संयोगवश बरालले आईजीपीमा नियुक्त भएको खबर जसरी पाउनुभयो, राजदूत नियुक्तिको खबर पनि त्यसरी नै पाउनुभयो । दुवै नियुक्तिमा उहाँभन्दा पहिला अरूले नै थाहा पाएर बधाई दिएका थिए ।

खड्गजित बरालको जन्म विसं १९८५ वैशाख ५ मा तत्कालीन पाल्पा (हाल पूर्वी नवलपरासी) को देवचुलीस्थित चुलीबोझा गाउँमा भएको हो । उहाँ कप्तान बहादुरसिंह बराल र सरस्वती बरालको कान्छो छोरा हुनुहुन्छ । उहाँले विसं २०३६ देखि २०४२ सालसम्म तत्कालीन बर्मा (हाल म्यानमार) का लागि आवासीय नेपाली राजदूतको जिम्मेवारी बहन गर्नुभयो । यसका अतिरिक्त उहाँले इन्डोनेसिया, सिङ्गापुर र फ्रेन्च इन्डो–चाइना (लाओस, कम्बोडिया र भियतनाम)का लागि गैरआवासीय राजदूतको जिम्मेवारी एकैसाथ बहन गर्नुभएको थियो । राष्ट्रको आर्थिक अवस्था हेरेर एउटै व्यक्तिलाई एकैसाथ विभिन्न देशका लागि गैरआवासीय राजदूतमा नियुक्त गरिने चलन हालसम्म कायमै छ ।

विसं १८८२ अघि नै बर्मामा नेपालीहरूको बसोवास थियो । भारतपछि नेपालीको जनसङ्ख्या सबैभन्दा बढी बर्मामै छ । एक हिसाबले त्यसलाई सानो नेपाल भने हुन्छ । २०३६ सालको माघर फाल्गुणतिर बराल राजदूत भई बर्मा पुग्दा त्यहाँ नेपालीको जनसङ्ख्या करिब साढे तीन लाख थियो । तत्कालीन जेनरल ने विनको नेतृत्वमा कठोर सैनिक शासन भएकाले त्यहाँ नागिरकका धेरै अधिकार प्रतिबन्धित थिए ।

विसं १८८२ अघि नै बर्मामा नेपालीहरूको बसोवास थियो । भारतपछि नेपालीको जनसङ्ख्या सबैभन्दा बढी बर्मामै छ । एक हिसाबले त्यसलाई सानो नेपाल भने हुन्छ । २०३६ सालको माघर फाल्गुणतिर बराल राजदूत भई बर्मा पुग्दा त्यहाँ नेपालीको जनसङ्ख्या करिब साढे तीन लाख थियो । तत्कालीन जेनरल ने विनको नेतृत्वमा कठोर सैनिक शासन भएकाले त्यहाँ नागिरकका धेरै अधिकार प्रतिबन्धित थिए । यस्तो अवस्थामा प्रत्येक गोरखालीसँग कम्तीमा दुई चार सय गाई थियो । जुनसुकै जङ्गल पसेर आफूलाई चाहे जति जग्गा आवाद गर्न छुट थियो । आवाद गरेको सबै जग्गा स्थायी रूपमा आफ्नै हुन्थ्यो । यसैले उनीहरूसँग जग्गाको कमी थिएन । 

यद्यपि बर्माका अधिकांश नेपाली त्यहाँ दोस्रो दर्जाको नागिरकसरह जीवन बिताइरहेका थिए । साथमा एफआरसी (फरेनर रेजिस्ट्रेसन सर्टिफिकेट) मात्र भएको हुँदा अनुमतिबिना बर्मामा हिँडडुल गर्न उनीहरु प्रतिबन्धित थिए । अन्य बर्मेलीसरह अधिकार थिएन । उनीहरु सरकारी सेवाको अवसरबाट वञ्चित थिए ।

साथै डाक्टर र इन्जिनियरिङका कोर्सहरू पढ्नबाट समेत उनीहरुमाथि प्रतिबन्ध लगाइएको थियो । उनीहरु कम्पनीसमेत दर्ता गर्न पाउँदैन थिए । त्यसैले बर्माका अधिकांश नेपालीको जीविका कृषिकै भरमा थियो । अधिकारविहीन भएर शरणार्थीको जीवन जिउन बाध्य भएकोमा उनीहरू दुःखी थिए । ‘नेपाल फर्कन पाऔँ’ भनी भिसा र राहदानीका लागि दैनिक दुई तीन सय नेपाली बर्मास्थित दूतावासमा लाम लाग्थे । 

वि.सं. २०३६ मा ओहोदाको प्रमाण पत्र पेश गर्ने क्रममा राजदूत बराल (दायाँ) बर्माका राष्ट्रपति जनरेल ने.विन. का साथ ।

उनीहरु नेपाल फर्किए पनि नेपाली नागरिकता पाउन सहज थिएन । यो वास्तविकता उनीहरूले बुझेका थिएनन् । नेपाल फर्किएको अवस्थामा उनीहरूको दैनिकी अझ कष्टकर बन्ने निश्चित थियो । यो बुझेर राजदूत बरालले उनीहरूलाई बर्मिज नागरिकता दिलाउन प्रयास गर्नुभयो । बर्मामा ठूलो सङ्ख्यामा रहेका नेपालीले त्यहीँ निर्वाध रूपले विचरण गर्न पाउनुपर्छ भनी उहाँले ने विन सरकारसँग वार्ता सुरु गर्नुभयो ।

यद्यपि उनीहरु नेपाल फर्किए पनि नेपाली नागरिकता पाउन सहज थिएन । यो वास्तविकता उनीहरूले बुझेका थिएनन् । नेपाल फर्किएको अवस्थामा उनीहरूको दैनिकी अझ कष्टकर बन्ने निश्चित थियो । यो बुझेर राजदूत बरालले उनीहरूलाई बर्मिज नागरिकता दिलाउन प्रयास गर्नुभयो । बर्मामा ठूलो सङ्ख्यामा रहेका नेपालीले त्यहीँ निर्वाध रूपले विचरण गर्न पाउनुपर्छ भनी उहाँले ने विन सरकारसँग वार्ता सुरु गर्नुभयो । प्रहरी सेवामा छँदै हक्की स्वभावको परिचय बनाउनुभएका बरालले जेनरल ने विनको कठोर सैनिक शासनको बिगबिगीमा एक कुशल कूटनीतिज्ञको चातुर्य प्रदर्शन गर्दै अनवरत तार्किक बहसबाट बर्मिज सरकारलाई सहमत गराउनुभयो ।

तद्अनुरूप बरालको सतत प्रयासपछि बर्मिज सरकारद्वारा बर्माका हजारौँ नेपालीलाई एनआरसी (नेसनल रेजिस्ट्रेसन सर्टिफिकेट) अर्थात नागरिकता प्रदान गरियो । यो बरालको सानो सफलता थिएन । बरालको पहलमा भएको यस कदमलाई बर्मेली र नेपालीहरू दुवैले मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरेका थिए । बर्माका हजारौँ नेपालीलाई बर्मेलीसरह हक दिलाउने राजदूत बरालको यो गुन हालसम्म त्यहाँका नेपाली समुदायको स्मृतिबाट हट्न सकेको छैन ।

नेपालको पञ्चायती व्यवस्थामा झैँ तत्कालीन बर्माको सैनिक शासनले पनि राष्ट्रिय एकताका लागि ‘एक भाषा एक पहिरन’को सिद्धान्तलाई व्यवहारमै कार्यान्वयन गरेको थियो । यसले गर्दा त्यहाँ नेपाली भाषा र संस्कृति विस्तारै लोपोन्मुख अवस्थामा थियो । बर्माका नेपालीले नेपालीपनलाई बचाई राखून् भन्ने राजदूत बरालको चाहना थियो । आफ्नो आन्तरिक मामिलामा वैदेशिक हस्तक्षेप नरुचाउने बर्माको सैनिक शासनमा नयाँ कुरालाई सहजै कार्यान्वयन गर्न सकिने स्थिति थिएन ।

यस्तो अवस्थामा पनि बर्मामा नेपाली भाषा र संस्कृतिका साथै हिन्दु धर्मको जगेर्ना गर्न बरालले राजदूतको पदभार ग्रहण गरेदेखि नै अग्रसरता देखाउनुभयो ।

बर्माका विद्यालयमा बर्मिज भाषाबाहेक अरू भाषा पढ्न नपाइने त्यस समयमा नेपालीका लागि छुट्टै विद्यालय स्थापना गर्न सम्भव थिएन । नेपाली भाषालाई लोप हुनबाट बचाउन बरालकै पहलमा नेपालबाट कक्षा १ देखि ४ सम्मका नेपाली भाषाका पुस्तक मगाइए । डिप्लोम्याटिक ब्यागमा लगिएका महेन्द्रमाला र सामाजिक शिक्षाका ती पुस्तकहरूको पठनपाठनका निम्ति उहाँको निर्देशनमा बर्माका नेपालीहरूलाई धेरै ठाउँमा नेपाली फोया (मन्दिर) स्थापना गर्न लगाइयो ।

बर्माका विद्यालयमा बर्मिज भाषाबाहेक अरू भाषा पढ्न नपाइने त्यस समयमा नेपालीका लागि छुट्टै विद्यालय स्थापना गर्न सम्भव थिएन । नेपाली भाषालाई लोप हुनबाट बचाउन बरालकै पहलमा नेपालबाट कक्षा १ देखि ४ सम्मका नेपाली भाषाका पुस्तक मगाइए । डिप्लोम्याटिक ब्यागमा लगिएका महेन्द्रमाला र सामाजिक शिक्षाका ती पुस्तकहरूको पठनपाठनका निम्ति उहाँको निर्देशनमा बर्माका नेपालीहरूलाई धेरै ठाउँमा नेपाली फोया (मन्दिर) स्थापना गर्न लगाइयो । प्रत्येक फोयामा गौतम बुद्धको मूर्ति अनिवार्य राख्न लगाई वरपर राम, कृष्ण, शिव र देवीका मूर्ति राखिए । यसबाट धार्मिक सहिष्णुताको अभिवृद्धि भयो र नेपाली भाषाको पठनपाठन पनि सहज हुन गयो ।

नेपालको निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थामा झैँ ने विन सरकारले पनि बर्मामा सङ्गठनमाथि प्रतिबन्ध लगाएको थियो । त्यस्तो अवस्थामा बरालले एक वर्षको सतत प्रयासबाट सम्बन्धित सरकारी पदाधिकारीहरूलाई सहमत गराई २०३८÷३९ सालतिर ‘अखिल बर्मा देशीय हिन्दु गोर्खा सङ्घ’ दर्ता गराउनुभयो । त्यही सङ्घ अन्तर्गत नेपाली भाषाको पठनपाठनले गति लियो । बर्माका नेपालीले अहिलेसम्म नेपाली बोल्न र लेख्न सक्नु यसैको परिणाम हुनुपर्छ । यो सङ्घ खुलेपछि बर्माका नेपाली समुदायलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्न सहज भयो ।

त्यस्तै नेपालको मौलिकपनलाई जीवन्त राख्ने अभिप्रायले बरालको निर्देशनमा नेपालबाट सूचिकारहरू झिकाएर नेपाली पोसाक सिलाउने व्यवस्था गरियो । दौरा सुरुलाल, इस्टकोट, चौबन्दी चोलो आदि बर्मामा हालसम्म कायमै छन् ।

बरालका बुवा एक प्रख्यात राष्ट्रवादी कवि पनि हुनुहुन्थ्यो । पिताको प्रभावले बाल्यावस्थादेखि नै उहाँको नेपाली साहित्यप्रति अभिरुचि थियो । बाल्यावस्थादेखि नै उहाँ आदिकवि भानुभक्त आचार्य र बहादुरसिंह बरालका साहित्यिक रचनाबाट प्रभावित हुनुभयो ।२०३९ सालतिर तत्कालीन राजदूत बरालको अग्रसरतामा बर्मामा नेपाली साहित्य सम्मेलन आयोजना गरियो । यस सम्मेलनमा ‘ऐरावदी’ नामक प्रथम नेपाली त्रैमासिक पत्रिकाको प्रकाशन थालनी गर्ने निर्णय भयो । ऐरावदी पत्रिकाले करिब तीन दशकसम्म निरन्तरता पायो ।

त्यस्तै राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा आदिकवि भानुभक्त आचार्य बर्मेली नेपालीको मस्तिष्कमा सदैव रहून् भनी राजदूत बरालको अग्रसरतामा बर्मामा प्रत्येक वर्ष असार २९ का दिन ‘भानु जयन्ती’ मनाउने निर्णय गरियो । २०४० सालतिरको २९ असारमा बरालको पहलमा बर्मामा प्रथम पटक भानु जयन्तीको कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो । बर्माको राजधानी रङ्गुन (हाल याङ्गन), मिचिना, मेम्यो (हाल प्यिन ओ ल्विन) जस्ता बाक्लो नेपाली बस्ती भएका ठाउँहरूमा हालसम्म भानु जयन्ती मनाउने परम्पराले निरन्तरता पाइरहेको छ ।

बराल बर्मामा राजदूत छँदा बर्मेलीहरूले सधैँ उहाँसामु पशुपतिनाथको दर्शन गर्ने इच्छा व्यक्त गर्थे । उनीहरूलाई नेपाल लैजान नसके पनि पशुपतिनाथलाई नै बर्मा ल्याउन बराल सङ्कल्पित हुनुभयो । तद्अनुरूप बरालको अग्रसरतामा नेपालका शिल्पकारहरूबाट आराध्यदेव श्री पशुपतिनाथको मूर्ति तयार गर्न लगाई बर्मा पुर्याइयो । २२ वैशाख २०४१ मा राजदूत बरालबाट बर्मास्थित तत्कालीन मेम्योमा भव्य समारोहबीच नेपाली वास्तुकलामा आधारित पशुपतिनाथको मन्दिर उद्घाटन गरियो । बर्मामा सो मन्दिर निर्माण गर्न बरालद्वारा नेपालबाट नेपाली शिल्पकारहरू झिकाइएका थिए । यसले गर्दा बर्माको पशुपतिनाथ मन्दिर र मूर्ति दुवैमा नेपाली मौलिकता झल्कियो । त्यो मन्दिरको अगाडि नन्दी (भगवान् शिवको वाहन) को मूर्तिसमेत स्थापना गरिएको छ भने मन्दिर परिसरमा ६४ लिङ्ग छन् ।

बर्माका नेपालीका लागि धार्मिक एकताको प्रतीक बनेको त्यो मन्दिरमा प्रत्येक वर्ष चैते दशैँमा बर्मा भरका नेपालीले तीन दिने मेला मनाउँछन् । साथै उनीहरुले महाशिवरात्री, तीजलगायत अन्य चाडपर्व समेत सोही मन्दिरमा मनाउँदै आएका छन् । यसका अतिरिक्त सामाजिक मेलमिलाप गर्ने र जातीय हितका विषयमा विचार विमर्श गर्ने महत्त्वपूर्ण थलोको रूपमा पनि सो मन्दिर परिचित बन्दै गएको छ । यसले बर्मालाई नेपालसँग आध्यात्मिक रूपमा पनि जोडेको छ ।

राजदूत बरालद्वारा स्थापित बर्माको मेम्योस्थित पशुपतिनाथ मन्दिरको परिसरमा अवस्थित ६४ शिव लिंग । (तस्वीर थमस केली)

बराल बर्मामा राजदूत छँदा बर्मेलीहरूले सधैँ उहाँसामु पशुपतिनाथको दर्शन गर्ने इच्छा व्यक्त गर्थे । उनीहरूलाई नेपाल लैजान नसके पनि पशुपतिनाथलाई नै बर्मा ल्याउन बराल सङ्कल्पित हुनुभयो । तद्अनुरूप बरालको अग्रसरतामा नेपालका शिल्पकारहरूबाट आराध्यदेव श्री पशुपतिनाथको मूर्ति तयार गर्न लगाई बर्मा पुर्याइयो ।

बरालको राजदूत कार्यकाल नेपाली संस्कृतिको संरक्षण, संवद्र्धन र नेपालीको उत्थानमा मात्र सीमित नभएर खेलकुद विकासमा पनि देखिन्छ । उहाँका पिता बहादुरसिंह बराल हकीको कुशल खेलाडी हुनुहुन्थ्यो । पिताको प्रभावबाट उहाँले विद्यार्थी छँदै हकी सिक्नुभयो । कालन्तरमा हकी खेल उहाँको जीवनको सर्वाधिक महत्त्वको खेल बन्न पुग्यो । प्रहरी सेवामा छँदा बरालले पाकिस्तानबाट हकी प्रशिक्षकहरू झिकाई नेपालमा हकी खेललाई परिचित गराउनुभएको थियो ।

बर्मामा हकी खेलका बारेमा थाहा हुने बर्मेलीहरू अल्पमतमा पर्थे । राजदूत भएपछि बर्मा र नेपाललाई खेलकुदबाट पनि जोड्ने अभिप्रायले सन् १९८४÷८५ मा नेपालको राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्बाट सय थान हकी स्टिक र सय थान बल मगाएर उहाँले बर्माका खेलकुद अधिकारीलाई हस्तान्तरण गर्नुभयो । यसका साथै बर्माबाट ब्याडमिन्टन र टेनिस खेलाडीलाई नेपाल पठाएर नेपालबाट खेलाडीहरू बर्मा पठाउने काम भयो । यसरी बरालले नेपालमा मात्र नभएर बर्मामा पनि हकी परिचित गराउने जमर्काे गर्नुभयो ।

२०३६ सालको फागुन र चैतमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको बर्मा भ्रमण भयो । भ्रमणले बर्मिज सरकारद्वारा नेपाललाई ‘शान्ति क्षेत्र’ घोषणा गर्ने अभियानमा सहयोग पुग्न गयो । बर्मा नेपालको शान्ति क्षेत्रको प्रस्ताव स्विकार्ने तेस्रो राष्ट्र बन्यो । सो भ्रमणमा स्वर्गीय राजा वीरेन्द्रबाट जेनरल ने विनलाई गौतम बुद्धको मूर्ति र लुम्बिनीको पवित्र माटो उपहार स्वरूप दिइयो । लुम्बिनीको पवित्र माटो र अष्टधातुबाट निर्मित गौतम बुद्धको उक्त मूर्ति राख्नलाई ‘महाविजया जेदी’ नामक पगोडा स्थापना गर्ने ने विनको सोच थियो । बर्माको सबैभन्दा ठूलो र चर्चित पगोडा स्ह्वेडागौँ पगोडा नजिकै महाविजया जेदी पगोडा स्थापना गर्न बराललाई उपयुक्त लाग्यो र उहाँले सोही स्थानमा पगोडा निर्माण गर्ने प्रस्ताव गर्नुभयो ।

वि.सं. २०३६ मा बर्मास्थित नेपाली दूतावासमा राजदूत बराल (बायाँ) स्वर्गीय राजा वीरेन्द्रका साथ ।

२०३६ सालको फागुन र चैतमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको बर्मा भ्रमण भयो । भ्रमणले बर्मिज सरकारद्वारा नेपाललाई ‘शान्ति क्षेत्र’ घोषणा गर्ने अभियानमा सहयोग पुग्न गयो । बर्मा नेपालको शान्ति क्षेत्रको प्रस्ताव स्विकार्ने तेस्रो राष्ट्र बन्यो । सो भ्रमणमा स्वर्गीय राजा वीरेन्द्रबाट जेनरल ने विनलाई गौतम बुद्धको मूर्ति र लुम्बिनीको पवित्र माटो उपहार स्वरूप दिइयो ।

महाविजया जेदी पगोडामा नेपाली विशेषता झल्काउनका लागि त्यसको निर्माणमा नेपाली शिल्पकारको पनि सहभागिता हुनुपर्नेमा बरालले जोड दिनुभयो । तद्अनुरूप ललितपुरको बुङमतीबाट नेपाली कालीगढहरू झिकाई बर्माको तत्कालीन राजधानी रङ्गुन (हाल याङ्गन)मा दुई देशको संयुक्त सहभागितामा भव्य ‘महाविजया जेदी’ पगोडा निर्माण भयो । यसबाट दुई देशबीचको सम्बन्ध प्रगाढ बन्न मद्दत पुग्यो । राजदूत बरालको कार्यकालमा निर्मित ‘नेपाली फोया’ (नेपाली मन्दिर) भनेर चिनिने महाविजया जेदी पगोडाले बर्माको स्ह्वेडागौँ पगोडापछिको दोस्रो स्थान ओगटेको छ । यसबाट बर्माका नेपाली र बर्मेलीबीच सम्बन्ध थप मजबुत बनाउनसमेत सहयोग पुगेको छ । 

बुद्धको अष्टधातुको मूर्ति र लुम्बिनीको माटोका अतिरिक्त महाविजया जेदीमा नेपालको अरू पनि केही हुनुपर्ने राजदूत बरालको धारणा थियो । उहाँको विचारमा महाविजया जेदीमा बुद्धको जीवनी झल्किने काष्ठ प्यालेटहरू शोभनीय देखिन्थ्यो । तर प्रारम्भमा तत्कालीन दरबार र परराष्ट्र मन्त्रालयबाट सकारात्मक प्रतिक्रिया आएन । बरालको सतत प्रयासपछि ती प्यालेटहरू तयार गरी बर्मा पठाउन दरबार र परराष्ट्र मन्त्रालय सहमत भए । तद्अनुरूप उहाँको पहलमा नेपालमा बुद्धको जीवनी झल्किने काठका १६ प्यालेटहरू बनाई विसं २०४१÷४२ मा बर्मा पठाइए । यो पनि उहाँको सानो सफलता थिएन । हालको महाविजया जेदीका भित्री भित्ताहरू बुद्धको जीवनी झल्किने ती काष्ठ प्यालेटहरूले सुसज्जित छन् । यसमा तत्कालीन राजदूत बरालको अग्रणी भूमिका थियो भनेर पूर्व राजदूत धनन्जय झा बताउनुहुन्छ । बराल राजदूत छँदा झा बर्मास्थित नेपाली दूतावासमा सचिवका रूपमा कार्यरत हुनुहुन्थ्यो ।

पहिला नेपाल र बर्माबीच सोझो हवाई सेवा थिएन । तत्कालीन शाही नेपाल वायुसेवा निगम (आरएनएसी) को विमान दैनिक काठमाडौँ –बैङ्कक उडान गथ्र्याे । राजदूत बरालको एक वर्षको अथक प्रयासपछि आरएनएसीको सो विमानलाई हप्तामा दुई दिन बर्माको राजधानी रङ्गुन (हाल याङ्गन) हुँदै आवत जावत गराउने व्यवस्था भयो ।

राजदूत बरालको कार्यकालमा बर्माको रंगुन (यांगन) स्थित नेपाली र बर्मेली शिल्पकारद्वारा निर्मित महाविजया जेदी पगोडा । (तस्वीर स्टेफन फुस्सान)

केही दशक अघिसम्म बर्माका नेपाली, बर्मेली तथा अन्य बौद्धधर्मीमध्ये अधिकांशको सोचमा भगवान् बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी नेपालमा नभएर भारतमा पर्छ भन्ने मान्यता थियो । उनीहरू लुम्बिनी दर्शन गर्न आउँदा नेपालको प्रवेशाज्ञा (भिसा) नै लिँदैनथे । भारतीय दूतावासले दिएको भिसामा भारततिरबाट अवैध तरिकाले सीधै लुम्बिनी आउँथे र त्यही बाटो फर्कन्थे । उनीहरू भारतीय टुरिस्ट गाइडहरूले भारतबाटै ल्याएको खाना खान्थे र ‘बुद्ध वज बर्न इन इन्डिया’ भन्दै फर्कन्थे ।

त्यस्तै केही दशक अघिसम्म बर्माका नेपाली, बर्मेली तथा अन्य बौद्धधर्मीमध्ये अधिकांशको सोचमा भगवान् बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी नेपालमा नभएर भारतमा पर्छ भन्ने मान्यता थियो । उनीहरू लुम्बिनी दर्शन गर्न आउँदा नेपालको प्रवेशाज्ञा (भिसा) नै लिँदैनथे । भारतीय दूतावासले दिएको भिसामा भारततिरबाट अवैध तरिकाले सीधै लुम्बिनी आउँथे र त्यही बाटो फर्कन्थे । उनीहरू भारतीय टुरिस्ट गाइडहरूले भारतबाटै ल्याएको खाना खान्थे र ‘बुद्ध वज बर्न इन इन्डिया’ भन्दै फर्कन्थे । कति तीर्थयात्रीलाई त नेपाल छुट्टै देश हो भन्नेसमेत थाहा हुँदैन थियो । यसरी प्रत्येक वर्ष करिब दुई हजार बर्मेलीहरू भारतीय भिसामा लुम्बिनी दर्शन गर्ने भएकाले नेपालले बुद्धको जन्मभूमिको रूपमा सही परिचय बनाउन सकेको थिएन । साथै नेपालको राजस्वमा समेत धक्का लागिरहेको थियो । बराल राजदूत हुनु अघिसम्मको स्थिति यो थियो । बरालकै अग्रसरता लुम्बिनी घुम्न जाने प्रत्येक बर्मेलीका लागि नेपाली भिसा लिन अनिवार्य गरियो । यसबाट नेपालले बुद्धको जन्मभूमिको परिचय बनायो भने यथेष्ट राजस्वसमेत आर्जन भयो । बल्ल बर्मेलीका मूखबाट ‘बुद्ध वज बर्न इन नेपाल’ सुनियो ।

तसर्थ बरालले नेपाल प्रहरीको आईजीपी भएर नेपालको मेरुदण्डका रूपमा रहेको सुरक्षा–व्यवस्था र बर्माका लागि राजदूत भएर नेपालीको आत्माका रूपमा रहेको धार्मिक–सांस्कृतिक क्षेत्रमा व्यापक सुधार गर्नुभएको देखिन्छ । आफ्नो राष्ट्रप्रतिको कर्तव्यलाई सदैव उच्च महत्त्व दिई उहाँले नेपाली संस्कृतिको संरक्षण र संवद्र्धनका साथै नेपालीको उत्थानमा क्रियाशील हुनुभएकाले आजसम्म खड्गजित बरालका कीर्तिगाथा देशदेशान्तरसम्म फैलिएको पाइन्छ ।

(यो लेख खड्गजीत बरालसँग भएको कुराकानी र नेपाल सरकारको परराष्ट्र मन्त्रालय मातहतको परराष्ट्र मामिला अध्ययन प्रतिष्ठानद्वारा २०७६ सालमा प्रकाशित ‘नेपालको कूटनीतिक अभ्यास राजदूतहरूको अनुभव’ पुस्तकको आधारमा तयार गरिएको हो ।)

 

रातोपाटीको अंग्रेजी, हिन्दीग्लोबल संस्करणका साथै अनलाइन टिभी पनि सञ्चालित छ । एप्सबाट सिधै समाचार पढ्न एन्ड्रोइडका लागि यहाँ र आइफोनका लागि यहाँ क्लिक गर्नुहोस् । फेसबुकट्वीटरमार्फत पनि हामीसँग जोडिन सकिनेछ ।

कमेन्ट

  1. Sept. 16, 2020, 11:02 a.m. Narayan B. Basnet
    सत्यमा आधारित र उत्प्रेरनात्मक प्रस्तुति। मेरो २७-२८ बर्षको भेटघाट र सम्बन्धको अनुभब।
  2.  0 Reply

कमेन्ट गर्नुहोस्

info_outline

तपाईको ईमेल गोप्य राखिनेछ

This site is protected by reCAPTCHA and the Google Privacy Policy and Terms of Service apply.