केन्द्रीय संस्करण

विज्ञान विमर्श

‘लज्जित नबनाउनुस्, मित्र !’ access_timeसाउन १८, २०७६

कविता लेख्न छाडेको दुई जुगभन्दा पनि बढी अन्तराल व्यतीत भइसके पनि जीवेन्द्र दाइले मलाई आजसम्म ‘कवि’ सम्बोधनबाहेक अन्य केही प्रयोग गर्नुभएको छैन । ‘कविज्यू, कता हुनुहुन्छ ?’ एक दिन फोनमा त्यही चिरपरिचित स्वर सुनियो । ‘दाइ म अनामनगरमा...

गतिको तीब्रता र जल्ने नजल्ने प्रक्रियाबारे केही माथापच्ची access_timeजेठ १८, २०७६

म राजनीतिमा नभए पनि यो न सोच्नुस्, ‘म खुराफाती होइन ।’ खुराफातमा राजनीतिज्ञहरुले मलाई शायदै भेट्टाउन सक्लान, तर उनीहरुको खुराफात र मेरो यस दिमागी दौडधुपमा तात्विक भिन्नता छ भन्ने तपाईले तल पढ्दै जाँदा स्वतः बुझ्दै जानेमा म निश्चिन्त छु । मनमा एउटा वि...

लामखुट्टेले पनि शिकार छान्छ ! महिलाको रगत बढी चुस्छ ! access_timeजेठ ३, २०७६

एक पटक म र मेरा केही साथीहरु खाजा खान होटेल गयौं । समय त्यस्तै दिनको ३ बजेतिरको थियो । साथी फणिन्द्र लामखुट्टेले टोक्यो भनेर छट्पटाउन थाले । जबकि, मलगायत अरु साथीहरुलाई भने त्यसबेला लामखुट्टेले टोकेकै थिएन । हामीले ठट्टा पनि गर्‍यौं– लामखुट्टेलाई पनि तिम्...

कोही काला, कोही गोरा किन हुन्छन् होला ? access_timeबैशाख २९, २०७६

सबै मानिसको छालाको रंग एकै प्रकारको हुँदैन । एउटै परिवारको सदस्यहरुमा पनि सबैको छाला एकै प्रकारको हुँदैन । बाबु–आमा गोरो भए पनि कहिले काहीँ उनीहरुका छोरा छोरी काला हुन सक्छन् । अझ स्थानअनुसार कसैको छाला कालो त कसैको गोरो, गहुँगोरो पनि हुने गर्छ । संस...

पृथ्वीलाई वृहस्पतिभित्र राखेर ‘कल्पनागंगा’मा पौडी access_timeबैशाख १, २०७६

पृथ्वी हामी सबैको घर, निश्चय पनि चार आना जग्गामा बनेको घरभित्र रहेको १०×१२ को कोठाबाट हेर्दा म पृथ्वीको विशालता बारे कुनै पनि शब्द र अभिव्यञ्जनाले बयान/बखान गर्न सक्दिनँ । नापीशास्त्र र गणितको ज्ञान भएको भए अथवा म ‘प्रोफेशनल’ लेखक भएको भए चारआना ...

मानिस किन घुर्छ ? कसरी यसको रोकथाम गर्न सकिन्छ ? access_timeचैत २७, २०७५

एकपटक म र मेरा साथीहरु हिँउ खेल्न भनी नगरकोट गएका थियौँ । अत्यधिक हिँउको कारणले त्यो दिन गाडी नै चलेन । घर फर्कन सम्भव नभएपछि हामी सबैजना त्यहीँ बस्ने निर्णय ग¥यौँ । होटलहरु पनि सबै भरिएकोले गर्दा ३–३ जना एकै कोठामा सुत्नु पर्ने भयो । ओहो, मेरो साथी प्रम...

हाइड्रो पावरको अबको भविष्य: उज्यालोभन्दा अँध्यारोतिर लम्किने प्रवल सम्भावना access_timeफागुन २२, २०७५

एक जना साथी दुखेसो पोख्दै हुनुहुन्थ्यो । संचय कोषबाट तीन लाख झिकेर एउटा हाइड्रोपावर कम्पनीको शेयर किनेको थिएँ । म त डुबें, न त्यो कम्पनीले उत्पादन नै गर्न सक्यो, न शेयरको ‘भ्याल्यू’ नै राख्न सक्यो । शेयर र आदि यावतका ‘इकोनोमी’ बारे मेरो ज्ञ...

प्रतिलिपिमा गडबडी अर्थात् क्यान्सर access_timeमाघ २१, २०७५

आजको विश्वमा मानव स्वास्थ्यसँग गासिएको सबैभन्दा ठूलो समस्या हो, क्यान्सर । विश्वभरी ४ फेब्रुअरीलाई क्यान्सर दिवसका रुपमा मनाइन्छ । क्यान्सरबारे महत्त्वपूर्ण तथ्य के हो भने हामी सबै मानिसले जन्मदा नै यसको संभावना लिएर आएका हुन्छौँ । हाम्रो शरीरको सबैभन्दा सानो इकाइ (Uni...

यस्तो पो रहेछ कपाल सेतै फुल्नुको रहस्य access_timeमाघ १९, २०७५

के तपाईँले कसैले कपाल डाइ गरेर वा कपालमा रङ्ग लगाएर आफ्नो फुलेको कपाललाई लुकाउन खोजेको देख्नुभएको छ ? या आफ्नो हजुरबुबाको फुलेर सेतै भएको कपाल देख्नु भएको छ ? अवश्य पनि देख्नु भएको छ होला । यो त हाम्रो लागि सामान्य कुरा नै हो । हामी सबैलाई थाहा नै छ, हाम्रो उमेर...

पत्रमा विज्ञान: सूर्य जन्मेकै छैन रहेछ ! access_timeमाघ १०, २०७५

जिवेन्द्र दाइ, तपाईको मप्रतिको विपुल स्नेहका कारण संयम र मर्यादाको यस्तो अदृश्य ‘औपचारिक स्ट्रिंग फैब्रिक’ (स्पेश फैब्रिक सरह)को महाजाल (नेट) निर्मित भइदिन्छ, जसका कारण म आफ्ना मूल भावना वा विचार व्यक्त गर्न प्रायः असमर्थ हुने गर्छु । तपाईंसँग मेरा चिन्तनक...

पृथ्वी र अन्य ग्रहबीचको दूरी access_timeपुस २६, २०७५

सौर्यमण्डलका आठ वटा ग्रहहरुमध्ये सूर्यबाट दूरीका हिसाबले पृथ्वी तेस्रो नम्बर अवस्थित छ । पृथ्वीलगायत सबै ग्रहले दीर्घवृत्तीय (Elliptical)  पथमा सूर्यको परिक्रमा गर्छन् । ग्रहहरुले सूर्यलाई गोलाकार (Circle) बाटोमा नभई दीर्घवृत्तीयबाटोमा परिक्रममा गर्ने भएको सूर्य र ग्रहहरु...

ज्योतिषको मर्म access_timeपुस २१, २०७५

शशांक कोइरालालाई काँग्रेसको सभापति हुनबाट कसैले रोक्न सक्दैन, राजधानीको कुनै एक ज्योतिषीले ठोकुवा गर्नुभयो ।  ज्योतिषीको भविष्यवाणीले शशांक र उहाँका खेमामा उत्साह वृद्धि हुन स्वाभाविक हो ।  यो आलेख पढिरहेकामध्ये ७५ प्रतिशत महानुभावहरू बिहान बिहान प...

जिन एडिटिङ : महामानव ‘जन्माउने’ ढोका access_timeपुस १२, २०७५

हिन्दुहरूको अति सम्मानित धार्मिक ग्रन्थ महाभारतका एउटा प्रमुख पात्र अर्जुन, अङ्ग्रेजी भाषाका महान लेखक जर्ज वनार्ड सा र आधुनिक विज्ञानका कुशाग्रतम मनीषी आइन्सटाइनको जीवनको एउटा घटना ठ्याक्कै मेल खान्छ ।  चर्चा वनार्ड साबाटै गरौँ । अति सुन्दरी एउटा युवतीले उनीसँग प्र...

मृत्युजस्तै निन्द्रा तर जीवनमैत्री तत्त्व ! access_timeमंसिर ३, २०७५

केही वर्षअघि बीआर चोपडाले ‘महाभारत’को कथानकमा टेलिशृंखला बनाएका थिए । तत्कालीन समयमा उपलब्ध ‘टेक्नोलजी’ अन्तर्गत यो उत्कृष्ट नै बनेको थियो र खुबै लोकप्रिय पनि भयो । टेलिशृंखलामा एक प्रमुख पात्र छन् धृतराष्ट्र । यस आलेखको प्रारम्भ धृतराष्ट्र...

ओजोनको भ्वाङ र जीवन सम्यक पृथ्वीको भविष्य access_timeभदौ ३१, २०७५

महान वैज्ञानिक स्टिफन हकिन्स् जीवनको अन्तिम कालतिर मनुष्यको भविष्यलाई लिएर चिन्तित देखिन्थे । आफ्ना पूर्वधारणा परित्याग गरी उनी अन्य कुनै ग्रह वा उपग्रहमा मानव बस्ती बसाउने चिन्तनमा निमग्न भएका थिए ।  आजसम्म चन्द्रमा (पृथ्वीको एक मात्र उपग्रह) मा बाहेक अन्य कुनै पनि ग्र...

ग्रहको दर्जा गुमाएको ‘यम’बारे रोचक तथ्य access_timeभदौ ५, २०७५

१८ फ्रेबुअरी १९३० देखि २००६ सम्म हाम्रो सौर्यमण्डलमा ९ वटा ग्रह भएको मानिन्थ्यो । यो ९ नम्बरको ग्रह प्लुटो थियो । तर अब यसलाई ग्रहको दर्जाबाट हटाइयो । यसको कारणबारे चर्चा पछि गरौंला, पहिला यसको खोज बारे चर्चा गरांै । पृथ्वीबाट अरुण ग्रह अति मद्धिम देखिने भएकाले हाम्रा...