केन्द्रीय संस्करण
विचार

ल्होसार घरमा मान्ने कि टुँडिखेलमा ?

person explore access_timeपुस १५, २०७५ chat_bubble_outline0
देवराज गुरुङ

रातोपाटी

पे म्ह्स्या, छ्या म्हमु, छ्या म्हस्या ल्हु म्हमु, ल्हु म्ह्स्या म्हि म्हमु,
अर्थात्, शास्त्र हराए संस्कृति हराउँछ, संस्कृति हराए परम्परा हराउँछ, अनि परम्परा हराए मान्छे नै हराउँछ ।

गुरुङ (तमु) समुदायमा माथिको भनाइ निकै लोकप्रिय छ । पछिल्लो समय ल्होसारको पहिचान हराउँदै गएको छ । यस्तै हो भने मान्छे नै हराउन कति बेर ? क्यालेन्डरमा रातो नहुनु मात्रै चिन्ता कुरा होइन । गुरुङहरूको आफ्नै कारण र राज्यको कारण आज ल्होसारको अस्तित्व घट्दो छ । 

देशमा सङ्घीय गणतन्त्रको स्थापनापश्चात् पहिचान र अधिकारका नाममा आदिवासी जनजातिहरूले टुँडिखेलमा आफ्नो नितान्त मौलिक पर्वहरू मान्न थालेका छन् । घर–घरबाट टुँडिखेल आइपुगेको मौलिक चार्ड पर्वहरूले संस्कृतिक रूपमा अबको पिढीमा कस्तो प्रभाव पार्ला ? टुँडिखेलबाट हाम्रो संस्कृतिहरू कता जाने हो ? प्रश्न भावनात्मक मात्रै होइन, उत्तिकै सैद्धान्तिक छ । 

संस्कृति एक पुस्ताबाट अर्काे पुस्तामा हस्तान्तरण हुने प्रक्रिया हो । यस्तै रवैया कायमै रहे कुनै दिन ल्होसार भन्ने पर्व इतिहासमा मात्रै सीमित बन्न पनि समय नलाग्ला । ल्होसारको संस्कृतिक र धार्मिक अस्तित्वलाई बचाइराख्ने हो भने यति बेला गुरुङ समुदायले गम्भीर रूपमा समीक्षा गर्नुपर्ने समय आएको छ । समग्रमा टुँडिखेलमा पर्व मान्ने अन्य आदिवासी जनजातिहरूले पनि सोच्नैपर्ने भएको छ । टुँडिखेल आफ्नो मौलिक पर्वहरूको व्यापार गर्ने स्थान होइन । किन हराउँदै छ, ल्होसारको पहिचान ? चर्चा गरौँ । 

ल्होसार के हो ?
मेरो काकाको छोरो ९ वर्षको छ । केही हप्तायता उसको काम स्कुल जानुअघि र फर्केपछि घरको भित्तामा झुण्ड्याएको क्यालेन्डर हेर्नेबाहेक अरू छैन । उसले ल्होसारको मिति अर्थात् (पुस १५) लाई पेन्सिलले चिनो लगाइराखेको छ । ऊ ल्होसारमा टुँडिखेल जाने भन्दै उफ्रदै हिँड्छ । अर्काेतर्फ ऊभित्र (पुस १५) मा क्यालेन्डरमा रातो चिन्ह नभएर स्कुल जानुपर्छ भन्ने चिन्ता पनि उत्तिकै छ । बाल मस्तिष्कमा परेको प्रभावलाई मध्यनजर गर्दै उसलाई मैले प्रश्न गरेर “ह्वाट इज ल्होसार ?” उसको उत्तर सहज थियो ‘ल्होसार इज अ काइन्ड अफ फेस्टिभल, हु इज् सेलिब्रेट्स एट टुँडिखेल’ । 

प्रश्नको उत्तरले निकै भावुक बनायो । प्रश्नको उत्तरमा संस्कृति माथिको दीर्घकालीन असरको गन्ध राम्रै मिश्रित थियो । अर्काेतर्फ नयाँ पुस्ताको संस्कृतिप्रतिको गलत बुझाइ प्रतिविम्बित छ । उत्तरले केही प्रश्नहरू पनि उठायो । ल्होसारको पहिचान हराएकै हो त ? माथिको भनाइ जस्तै शास्त्र, संस्कृति, परम्परा हराउँदै गएकै हो ? ल्होसार घरमा मान्ने पर्व कि टुँडिखेलमा ?

ल्होसार गुरुङ, तामाङ, शेर्पा र हिमाली आदिवासीहरूको मौलिक पर्व हो । ल्होसार तीन किसिमका हुन्छन् । तमू ल्होसार, सोनाम ल्होसार र ग्याल्वो ल्होसार । तमू ल्होसार गुरुङहरूले प्रत्येक वर्ष पुस १५ का दिन मनाउने गर्छन् भने सोनाम ल्होसार तामाङ समुदाय र ग्याल्वो ल्होसार हिमाली जनजातिहरूले आआफ्नो तिथिमितिअनुसार मनाउँछन् । समग्रमा ल्होसारको अर्थ भने एउटै छ । 

ल्होसार शब्द ल्हो र सार गरी दुई शब्दले बनेको छ । जसको अर्थ, ल्हो भन्नाले वर्ग र सार भन्नाले सुरुवात भन्ने जनाउँछ । यसको अर्थ हुन्छ नयाँ वर्गको सुरुवात अर्थात् नयाँ वर्षको प्रारम्भ । विभिन्न १२ वटा जनावर र चराचुरुङ्गीहरूको प्रतीक स्वरूप रहने यस तमु वर्षमा गएको वर्ष कुकुरको (खि–ल्हो) को वर्ष थियो भने यस वर्ष (फो–ल्हो) मृग वर्ष रहनेछ । 

यस अर्थमा तमु समुदायले सम्पूर्ण समय अर्थात् ल्होलाई १२ वटा भाग गरी जनावर या चराको आधारमा बाँढेका छन् । यस वर्ष भने (फो–ल्हो) मृग शुभ वर्षले तमु संस्कारमा आफ्नो प्रभाव राख्नेछ । यो वर्षभरी जन्मनेहरू अब (फो–ल्हो) अर्थात् मृग वर्गको रहने छ । ल्होसार मान्ने जातिहरूमा वर्षको भूमिका वर्गले खेल्ने गर्छन् । 

ल्होसार कता मान्ने ?

हामी जनजातिहरूले पुर्खैदेखि कुनै पनि चाड पर्वलाई टुडिँखेलमा मनाउने संस्कार छैन । पहिचान र आधुनिकताको नाममा चार्ड पर्वको स्वरूप बिगार्नु हुँदैन । तर पछिल्लो समय ल्होसारको रौनक तमुहरूको घर–घरमा देखिनु पर्नेमा काठमाडौंको टुँडिखेलमा देखिने गरेको छ । अझ गुरुङहरूको साझा संस्थाका रूपमा परिचित तमु ह्यूला छोज् धीँ गुरुङ राष्ट्रिय परिषद्ले यसको नेतृत्व गर्दै संस्कार र संस्कृति जगेर्ना गर्नुको सटो आफ्नै अगुवाइमा ल्होसारलाई टुँडिखेलमा मनाउनुले संस्थाको कार्यशैली र भूमिकामाथि समेत प्रश्न खडा गरेको छ । 

माथिको प्रश्नको उत्तर जस्तै नयाँ पुस्ताले ल्होसारको परिचय टुडिँखेलसँग जोडिदियो भने त्यसको उत्तर कसले दिने ? त्यसैले उपल्लो तहमा बसेर जातीय राजनीति गर्नेहरूले यसको उत्तर खोज्ने समय आएको छ । ल्होसारमा हजारौँ गुरुङहरूलाई टुँडिखेलमा भेला गराएर राजनीतिक भाषण छाँट्ने प्रवृत्तिले ल्होसारको महत्त्व र सांस्कृतिक पक्षमाथि ठूलो हस्तक्षेप भएको छ । अर्को अर्थमा भन्दा यो संस्कृतिमाथिको बलात्कार नै हो । गुरुङहरू टुँडिखेलमा भेला भई संस्कृतिको जगेर्नाका गर्ने हो कि नेताको भाषण सुन्ने हो ? त्यसैले नजिकिँदै गरेको ल्होसार मनाउन तम्तयार भएर बसेका समग्र गुरुङहरूले यतिबेला ठण्डा दिमागले सोच्ने बेला आएको छ । 

बाहिर बसेर ब्राह्मणवाद मूर्दावाद भन्नेहरूले तिनै ब्राह्मणलाई राष्ट्रप्रमुखको नाममा ल्होसारको कार्यक्रको प्रमुख व्यक्ति बनाएर लैजानु कत्तिको सान्दर्भिक छ ? कुनै पनि राष्ट्रको प्रमुखले कुनै पनि जाति विशेषको प्रमुख कार्यक्रममा गएर सम्बोधन गर्नुले खास महत्त्व राख्दैन । महत्त्व त त्यसबेला राख्दछ जुन राष्ट्रप्रमुखले उक्त जनजातिहरूको आवश्यकता र पहिचानलाई राष्ट्रिय मान्यता दिन्छ । त्यसैले अब गुरुङहरूले सोच्ने समय आएको छ, ल्होसारको महत्त्व र अस्तित्व घरमा मानेर जोगिन्छ न कि टुँडिखेलमा । 

टुँडिखेल यस्तो ऐतिहासिक स्थान हो, जहाँ विशेष अवसरमा मात्रै कार्यक्रम हुने गर्छ । कुनै समय शासकहरूले विजय प्राप्त गरेपश्चात हर्ष बढाइँ गर्नका लागि प्रयोग गरिने स्थान हो टुँडिखेल । त्यसैले जनजातिहरूले पहिचान र एक हुने नाममा टुँडिखेलमा आफ्नो मौलिक पर्व मान्नुको कुनै अर्थ छैन । न जनजातिहरूले आफूले भनेको जस्तो जातिय राज्य पाएको छ न त राजा । त्यसैले हर्ष बढाई गरेर आफ्नो नितान्त मौलिक पर्वलाई टुडिँखेलमा किन मान्ने ? अब हामीसँग एउटै विकल्प रहेको छ, घर–घरबाट टुँडिखेल आइपुगेको ल्होसारलाई पुनः फर्काएर घर–घरमै ल्याउनु । होइन भने अबको पिढीका लागि माथिको उत्तर जस्तै ल्होसार टुडिँखेलमा मान्ने पर्व नहोला भन्न सकिन्न । 

किन काटियो सरकारी बिदा ? 

सरकारले सङ्घीयता कार्यान्वयनमा जटिलता थपेको भन्दै यो वर्षदेखि धेरै चाडपर्वको बिदाहरू कटौती गरेको छ । बाहिरबाट हेर्दा निर्णय निकै स्वागतयोग्य छ । ३६५ दिनमा एक तिहाई समय बिदामा खर्चेको देशका लागि त्योभन्दा उपलब्धि र स्वागतयोग्य कुरा अरू कुनै हुन सक्दैन । यस्ता कार्यको विरोध गर्नुको पनि कुनै अर्थ नहोला । तर अर्काे पाटोबाट हेर्दा विगतमा भएका कतिपय आन्दोलनहरू पहिचान, धर्मनिरपेक्षता, समावेशी र उत्पीडित समुदायको पक्षमा पनि पक्कै थियो । गणतन्त्रभित्र पहिचान, समावेशी, धर्म, संस्कृति, उत्पीडित समुदायको अधिकारलगायतका कुराहरू पनि राम्रै अटेको छ । 

देशमा गणतन्त्रपछि उपलब्धिका रूपमा प्राप्त गरेका बिदाहरू कटौती हुँदा, पहिचान र पहिचानाधारी समुदायमा अन्याय पर्ने गएको छ । अर्काेतर्फ राज्य आफै धर्मनिरपेक्ष बनेको बेलामा केही धर्महरूलाई मात्रै बिदा दिँदा विभेदको गन्ध चाहिँ पक्कै आएकै छ । जनजातिहरूले हालसम्म प्राप्त गरेको उपलब्धि गुमाएका छन् । यसले पहिचानवादीहरूलाई मात्रै असर पु¥याएको छैन, हालसम्म प्राप्त गरेको सिङ्गो उपलब्धिहरूलाई समेत हानी गरेको छ । गणतन्त्रको मूल्य, मान्यता र परिभाषालाई समेत यसले अपुरो बनाएको छ । ल्होसारलगायत अन्य जातिहरूको चाड पर्वको बिदा कटौती गर्नु नै उपलब्धिको पाटो गुमाउनु हो । त्यसैले सरकारले सम्बन्धित धर्म मान्ने मानिसहरूलाई आफ्नो चार्ड पर्व अनुसारको बिदा दिए न्यायोचित हुन्छ भन्ने बिर्सनै हुँदैन ।

बिदा कटौती हुनुमा जनजातिहरूको पनि आफ्नै कमजोरी रहेका छन् । जनजातिहरूको मुख्य समस्या भनेको परेको बेला जुट्न नसक्नु हो । टुँडिखेल भरिभराउ गरेर आफ्नो चार्ड पर्व मान्न जम्मा हुन सक्ने जनजातिहरू पहिचान माग्न भने कहिल्यै त्यतिको मात्रामा जम्मा हुन सक्दैनन् । न तीनका अगुवा गर्ने ठालुहरूसँग त्यतिको मात्रामा आफ्नो समुदायको मानिसहरूलाई भेला गराउने क्षमता छ । 

अगुवाहरूको काम भनेको राजनीतिक दलसँग मिलेर कोटा खानेबाहेक दोस्रो छैन । यसले पनि के प्रष्ट पार्छ भने कि जनजातिहरूले पहिचान बुझेको छैनन् या पहिचान चाहिएको छैन । ल्होसार मात्रै तीनवटा छन् । साझा ल्होसारको बारेमा गुरुङ, तामाङ, शेर्पा र हिमाली आदिवासीका बीचमा एउटा बहस भने पक्कै चलेको हो । तर आआफ्नो तिथिमिति छाड्न नसक्ने भएपछि एउटै ल्होसार मान्ने बहस पनि त्यतिकै ओझेलमा पर्यो । साझा ल्होसारमा सहमति भएको भए सरकारले पनि एउटा बिदा चाहिँ दिन्थ्यो होला सायद ।

जातीय पर्व कि राष्ट्रिय ?
कुनै विशेष जाति वा समुदायले मात्र मान्ने भएपछि ल्होसार सोझो अर्थमा हेर्दा जातीय पर्व हो । तर धर्मनिरपेक्षताको विश्वव्यापी मान्यता त्यस्तो छैन । धर्म निरपेक्षताको परिभाषालाई आधार मान्ने हो भने ल्होसार पनि राष्ट्रिय पर्व हो । तर सरकारको कार्यशैली र व्यवहार हेर्दा चाहिँ ल्होसार कुनै सामुदायको मात्रै पर्व बन्न पुगेको छ । सदियौँदेखि राज्यमा धर्ममाथिको विभेद कायमै रहेको छ । 

गणतन्त्रपछि देशको सङ्क्रमणकालीन अवस्थामा राष्ट्रिय मान्यता पाएको ल्होसारले पुनः केही समयपछि त्यसको मान्यता गुमाउनु दुःखको कुरा हो । त्यसले राज्यको नितिनियम माथि नै प्रश्न चिन्ह खडा गरेको छ । के हामी पुरानै अवस्थामै फर्किएका हौँ ? कि हाम्रो गणतन्त्रले धर्मनिरपेक्षतालाई पचाउन सकेन ? बहस गर्नैपर्छ । 
 
 

कमेन्ट

कमेन्ट गर्नेहोस्

info_outline

तपाईको ईमेल गोप्य राखिनेछ